Mitoloji Hangi Bilim Dalıdır? Günlük Hayatın İçinden Bakınca Daha İlginç Bir Soru
Kefa okurlarına özel bu yazımızda “Mitoloji hangi bilim dalıdır” konusunu derinlemesine inceliyoruz.
Geçen hafta iş çıkışı metrobüste giderken telefonda bir şeyler okuyordum. Hava zaten tipik İstanbul havası… İnsan ne montla rahat ediyor ne montsuz. Bir yandan kalabalık, bir yandan herkesin yüzünde aynı yorgunluk. Ben de klasik şekilde günün bütün saçma detaylarını kafamda tekrar ediyorum. Müdürün anlamsız toplantısı, öğlen yediğim ama hâlâ midemde duran tost, bir de sürekli ertelenen “hayatımı düzene sokacağım” planları.
Tam o sırada internette karşıma şu soru çıktı: “Mitoloji hangi bilim dalıdır?”
İlk başta basit gibi geliyor. İnsan hemen “edebiyat galiba” deyip geçmek istiyor. Ama sonra düşününce iş değişiyor. Çünkü mitoloji sadece eski hikâyeler değil. İçinde tarih var, psikoloji var, sosyoloji var, dinler tarihi var, hatta insanın korkuları ve hayalleri bile var.
Ben bunu düşünürken metrobüste bir anda fren yapıldı. Herkes öne doğru savruldu. O an kendi kendime şunu düşündüm:
“Antik çağda yaşasam kesin bunu da bir tanrıya bağlardım.”
Gerçekten öyle. İnsan zihni bilinmeyeni açıklamak istiyor. Mitolojinin doğuşunda da biraz bu var zaten.
Mitoloji Tam Olarak Nedir?
Mitoloji kelimesi çoğu insanın aklına direkt Zeus, Thor, Odin ya da dev yaratıklar getiriyor. Ama aslında mitoloji bundan çok daha geniş bir alan. En basit hâliyle söylemek gerekirse; toplumların evreni, doğayı, insanı ve hayatı açıklamak için oluşturduğu hikâyeler bütünü.
Yani bugün internet forumlarında insanlar nasıl her konu hakkında teori üretiyorsa, eski toplumlar da bunu mitlerle yapıyordu.
Şimşek çakıyor mu? Bir tanrı sinirlendi.
Deniz taşıyor mu? Deniz tanrısı huzursuz.
Kuraklık mı oldu? Bir yerde yanlış yapıldı.
Aslında düşündüğünde çok insani bir refleks.
Bazen ben de kendi hayatımda aynı şeyi yapıyorum. Sabah alarmı duymayıp işe geç kalınca direkt “Evren bana düşman” moduna giriyorum. Halbuki gerçek çok daha basit: Gece 2’ye kadar video izlemişim.
Mitoloji Hangi Bilim Dalıdır? Tek Bir Cevabı Yok
İşin ilginç tarafı şu: Mitoloji tek bir bilim dalına bağlı değil.
Çünkü mitoloji disiplinler arası bir alan.
Yani hem edebiyatın içinde yer alıyor hem tarihin hem antropolojinin hem de dinler tarihinin.
Üniversitelerde genellikle şu alanlarla birlikte inceleniyor:
Filoloji
Eski metinlerin, dillerin ve anlatıların incelenmesi. Çünkü mitolojik hikâyelerin çoğu sözlü kültürden geliyor. Sonradan yazıya geçirilmişler.
Mesela Homeros’un destanlarını düşündüğümüzde sadece hikâye okumuyoruz; aynı zamanda dönemin kültürünü, korkularını ve yaşam biçimini de görüyoruz.
Antropoloji
Belki de mitolojiyle en yakın alanlardan biri bu. Çünkü antropoloji insan topluluklarını inceler. Mitler de toplumların nasıl düşündüğünü anlamak için inanılmaz ipuçları taşır.
Bazen düşünüyorum… Bugün biri bizim dönemi araştırsa muhtemelen sosyal medya paylaşımlarımızı görünce insanlığın ciddi bir dikkat problemi yaşadığı sonucuna varırdı.
Adam antik tablet beklerken karşısına “kahvem soğudu” tweet’i çıkacak.
Tarih
Mitoloji tamamen gerçek tarih değildir ama tarihten kopuk da değildir. Çünkü mitlerin içinde gerçek olayların izleri olabilir.
Mesela Truva Savaşı uzun süre tamamen efsane sanılmıştı. Sonra arkeolojik çalışmalar bazı gerçeklik payları olduğunu gösterdi.
Bu durum insanı ister istemez düşündürüyor.
Acaba bugün bizim anlattığımız bazı hikâyeler de yüzlerce yıl sonra “şehir efsanesi” gibi mi incelenecek?
Psikoloji
Burası benim en ilgimi çeken kısım galiba.
Özellikle Carl Jung’un mitolojiyle ilgili düşünceleri gerçekten enteresan. Çünkü Jung’a göre mitler insanlığın ortak bilinçaltının bir yansıması.
Yani kahraman hikâyeleri, karanlık karakterler, yeniden doğuş temaları… Bunların hepsi insan zihninin ortak sembolleri olabilir.
Bunu okuyunca bir süre boş boş tavana baktığımı hatırlıyorum.
Çünkü gerçekten garip.
Dünyanın farklı yerlerinde yaşayan insanların benzer hikâyeler üretmesi tesadüf mü?
Bilmiyorum.
Ama insanın içine hafif bir ürperti bırakıyor.
Mitoloji Neden Hâlâ Bu Kadar Popüler?
Asıl şaşırtıcı olan şey şu bence: Binlerce yıllık hikâyeler hâlâ yaşıyor.
Bugün filmlerde, dizilerde, oyunlarda, kitaplarda sürekli mitolojik göndermeler görüyoruz.
Hatta bazen fark etmeden bile görüyoruz.
Marvel filmlerindeki Thor mesela.
İskandinav mitolojisinden çıkıp modern pop kültürünün yıldızlarından biri oldu resmen.
Ya da Percy Jackson kitapları… Bir nesli mitolojiye yeniden ilgi duyar hale getirdi.
Ben lise zamanında o kitapları okuyunca birkaç hafta boyunca normal insan gibi davranamamıştım.
Sürekli “Acaba gizli yarı tanrı olabilir miyim?” düşüncesi vardı.
Sonra matematik sınavından 28 alınca gerçeğe döndüm.
Mitoloji İnsanlara Ne Sağlıyor?
Bence burada çok temel bir ihtiyaç var: Anlam arayışı.
İnsan sadece yaşamak istemiyor. Yaşadığı şeyi anlamlandırmak istiyor.
Mitolojiler de bunu sağlıyor.
Korkuları açıklıyor.
Doğayı anlamlandırıyor.
İyilik ve kötülüğü hikâyeler üzerinden anlatıyor.
Aslında bugün bile değişen çok şey yok.
Sadece artık mağara duvarlarına resim çizmiyoruz. Instagram hikâyesi atıyoruz.
Dertlerimizin formatı değişti ama özü çok değişmedi gibi geliyor bana.
Mitoloji Hangi Bilim Dalıdır? Sorusu Neden Bu Kadar Soruluyor?
Çünkü insanlar mitolojiyi tam olarak nereye koyacağını bilemiyor.
Bir yandan hikâye gibi.
Bir yandan tarih gibi.
Bir yandan dinlerle bağlantılı.
Bir yandan psikolojiyle ilgili.
Aslında mitoloji biraz insanlığın aynası gibi.
Ne düşünmüşüz, neyden korkmuşuz, neye umut bağlamışız… Hepsi orada duruyor.
Geçenlerde ofiste kahve alırken bunu düşündüm.
Herkes sessizce bilgisayar ekranına bakıyor. Kimse tam mutlu görünmüyor ama herkes devam ediyor.
Bir anda aklıma Sisifos miti geldi.
Şu sürekli taşı yukarı çıkaran adam.
Ve dürüst olayım… Modern plaza hayatıyla arasında inanılmaz bir benzerlik var.
Mail geliyor.
Toplantı oluyor.
Excel hazırlanıyor.
Yeni görev geliyor.
Taş tekrar aşağı yuvarlanıyor.
Bazen antik mitolojiler günümüzü fazla iyi açıklıyor.
Modern Dünyada Mitolojinin Geleceği
Bence mitoloji hiçbir zaman tamamen yok olmayacak.
Çünkü insanlar hikâye anlatmayı bırakmıyor.
Sadece şekil değiştiriyor.
Eskiden destan vardı.
Şimdi sinematik evrenler var.
Eskiden tanrılar vardı.
Şimdi süper kahramanlar var.
Eskiden efsaneler ağızdan ağıza yayılıyordu.
Şimdi internet üzerinden yayılıyor.
Aslında insanlık hâlâ mit üretmeye devam ediyor gibi hissediyorum.
Bazen sosyal medyada bir fenomen hakkında anlatılan abartılı hikâyeleri görünce bunu net hissediyorum.
Adam kahve içiyor, altına “çağ değiştirdi” yazıyorlar.
Biraz sakin olmak lazım.
“Mitoloji hangi bilim dalıdır” konusunu beğendiyseniz Kefa sayfamızdaki diğer makalelerimize de göz atmanızı öneririz.
Mitolojiye İlgi Duymak Neden İnsanı Rahatlatıyor?
Bunu kendi üzerimde fark ettim.
Yoğun bir günün sonunda mitoloji okumak garip şekilde iyi geliyor bana.
Çünkü günlük hayatın saçma streslerinden uzaklaştırıyor.
Sabah toplantısında söylenen anlamsız cümlelerden sonra Zeus’un öfke krizlerini okumak daha mantıklı geliyor bazen.
En azından adamın yıldırım atma bahanesi var.
Bizim ekip lideri sadece “motivasyon eksikliği” diyor.
Ayrıca mitoloji insana yalnız olmadığını da hissettiriyor.
Çünkü binlerce yıl önce yaşayan insanlar da korkmuş.
Onlar da anlam aramış.
Onlar da hayatı çözmeye çalışmış.
Bu düşünce tuhaf şekilde samimi geliyor bana.
Mitoloji Aslında İnsanlık Hikâyesidir
Belki de mesele tam olarak budur.
Mitoloji sadece tanrılar ya da canavarlar değil.
İnsanlığın kendi hikâyesi.
Kendi korkularını, umutlarını ve karmaşasını anlatma biçimi.
O yüzden “Mitoloji hangi bilim dalıdır?” sorusunun tek kelimelik cevabı yok.
Çünkü mitoloji tek bir alanın içine sığmıyor.
Tarih kadar eski.
Psikoloji kadar derin.
Edebiyat kadar güçlü.
Ve insan kadar karmaşık.
Bazen gece bilgisayarı kapatıp cama bakıyorum. İstanbul’un ışıkları, korna sesleri, uzaktan geçen vapur… Şehir hiç durmuyor.
Sonra düşünüyorum:
Binlerce yıl önce başka biri de gökyüzüne bakıp kendi hikâyesini kuruyordu belki.
İnsan değişiyor ama merakı hiç değişmiyor galiba.